Nagrobki rodziny Sztrallów

Z Wilna do Torunia - akcja ratowania nagrobków rodziny Sztrallów

Informacija apie Torūnėje palaidotus Sztrallų šeimos narius

W piątek 23 października 2026 r. zakończy się akcja społeczna mająca na celu zachowanie i odnowienie grobów rodziny Sztrallów, znajdujących się na cmentarzu św. Jerzego przy ul. Gałczyńskiego w Toruniu. Inicjatywa jest nie tylko próbą ocalenia konkretnych mogił, ale także elementem szerszej troski o pamięć o mieszkańcach Wilna i Wileńszczyzny, którzy po II wojnie światowej znaleźli w Toruniu swój nowy dom.

Program wydarzeń związanych z zakończeniem akcji obejmuje:

• godz. 15.00 – uroczyste odsłonięcie odnowionych nagrobków Sztrallów na cmentarzu przy ul. Gałczyńskiego
• godz. 17.00 – msza św. w intencji rodziny Sztrallów w kościele Wniebowzięcia NMP
• godz. 18.00 – Wieczór Toruński „Z Wilna do Torunia” w Sali Kinowej Ratusza Staromiejskiego w Toruniu. W ramach wydarzenia odbędzie się m.in. prelekcja Waldemara Wołkanowskiego o rodzinie Sztrallów, prezentacja rodzinnych portretów ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Toruniu oraz podsumowanie akcji odnowienia nagrobków. Wieczór Toruński organizowany jest przez Towarzystwo Miłośników Torunia przy wsparciu Gminy Miasta Toruń.

Serdecznie zapraszamy na wszystkie wydarzenia i zachęcamy do zapoznania się z poniższymi informacjami o rodzinie Sztrallów oraz akcji ratowania ich nagrobków.

Z Wilna do Torunia

Historia rodziny Sztrallów doskonale pokazuje szczególny związek obu miast. Sztrallowie byli jedną z najbardziej rozpoznawalnych rodzin przedwojennego Wilna. Prowadzony przez Bolesława Sztralla „Czerwony Sztrall” należał do najbardziej znanych kawiarni międzywojennego miasta. Był miejscem spotkań wileńskiej inteligencji, artystów, dziennikarzy i przedstawicieli miejscowej elity. W budynku Sztrallów, gdzie mieściła się m.in. kawiarnia „Biały Sztrall” w lutym 1918 r. podpisano Akt Niepodległości Litwy (dzisiaj budynek ten, zwany „Domem Sygnatariuszy”, jest częścią Muzeum Narodowego Litwy).

Na zdjęciu: Kawiarnia "Czerwony Sztrall" w Wilnie w 1912 r. Fot. ze zbiorów W. Wołkanowskiego

Rodzina angażowała się również w życie społeczne i kulturalne Wilna. Aniela Sztrallowa wspierała polskie organizacje, działalność dobroczynną i środowiska artystyczne. Jej syn Jan Kazimierz angażował się natomiast w działalność społeczną i organizacyjną, m.in. w Wileńskim Towarzystwie Cyklistów i Lidze Morskiej i Rzecznej.

W 1946 r., po opuszczeniu sowieckiej Litwy, Aniela Sztrallowa wraz z dziećmi – Reginą i Janem – przybyła do Torunia. Tutaj rodzina rozpoczęła życie od nowa, pozostawiając w Wilnie dorobek kilku pokoleń. Regina utrzymywała się w Toruniu m.in. z udzielania prywatnych lekcji języków obcych, a Jan podejmował różne prace, w tym pracował jako stróż nocny. Ich los jest więc częścią większej historii Torunia – miasta, które po II wojnie światowej stało się miejscem życia dla wielu osób wysiedlonych z Wilna i Wileńszczyzny.

Aniela Sztrall z córką Reginą, ok. 1915. Fot. z kolekcji W. Wołkanowskiego		Jan Kazimierz Sztrall ok. 1915. Fot. z kolekcji W. Wołkanowskiego

Na ratunek grobom i pamięci o Sztrallach

Na cmentarzu św. Jerzego przy ul. Gałczyńskiego znajdują się groby rodzeństwa: Jana Kazimierza Sztralla oraz Reginy Sobeckiej z domu Sztrall. Spoczywają oni obok siebie. Wcześniej na tym samym cmentarzu pochowana została ich matka Aniela Sztrallowa. Jej grób nie zachował się.

Groby Jana i Reginy zostały przeznaczone do likwidacji z powodu wieloletnich zaległości w opłatach. Informacja o tym, rozpropagowana przez Annę Tatarzycką-Ślęk, stała się impulsem do rozpoczęcia społecznej akcji na rzecz ich zachowania.

Inicjatywę podjął Karol Sienkiewicz, Prezes Oddziału Związku Szlachty Polskiej w Toruniu, który uznał, że likwidacja mogił oznaczałaby utratę kolejnego materialnego śladu obecności w Toruniu ludzi związanych z przedwojennym Wilnem. Akcja spotkała się z zainteresowaniem osób związanych z Toruniem, Wilnem i historią Wileńszczyzny, w tym Anny Tatarzyckiej-Ślęk (Książnica Kopernikańska), Michała Targowskiego (Towarzystwo Miłośników Torunia) oraz Waldemara Wołkanowskiego. W krótkim czasie, udało się zebrać środki potrzebne do uregulowania zaległości i zapewnienia dalszego istnienia grobów. Akcję wsparła też rodzina, Ambasada Republiki Litewskiej w Warszawie oraz Konsul honorowy Litwy w Toruniu Przemysław Bańkowski.

W rezultacie podjętych działań udało się odnowić nagrobki Sztrallów i uregulować zaległe i bieżące opłaty za miejsca pochówku. Z pomocą p. Kamila Snochowskiego odtworzono marblitowe tablice z datami życia Anieli, Reginy i Jana. Przy nagrobkach ustawiono też tabliczkę zawierającą notki biograficzne o spoczywających na cmentarzu członkach rodziny Sztrallów.

Akcja ratowania grobów Sztrallów ma znaczenie wykraczające poza historię jednej rodziny. Jest przypomnieniem, że powojenna historia Torunia jest w dużej mierze także historią ludzi przybyłych tutaj z Wilna i Wileńszczyzny.

Groby Sztrallów przed renowacją, fot. K. Sienkiewicz		Groby Sztrallów po odnowieniu, fot. K. Sienkiewicz

Informacje o rodzinie Sztrallów opracowano na podstawie materiałów dr. Waldemara Wołkanowskiego

Akcję zachowania i odnowienia grobów Sztrallów w Toruniu koordynował społeczny komitet w składzie:

• mec. Karol Sienkiewicz, Prezes Oddziału Związku Szlachty Polskiej w Toruniu
• dr Michał Targowski, wiceprezes Towarzystwa Miłośników Torunia
• Anna Tatarzycka-Ślęk
• dr Waldemar Wołkanowski
• Dariusz Podbereski

Darczyńcy instytucjonalni i partnerzy akcji:

• Honorowy Konsulat Republiki Litewskiej w Województwie Kujawsko-Pomorskim
• Muzeum Okręgowe w Toruniu
• Towarzystwo Miłośników Torunia
• ZPK SNAKE s.c. - Restauracja Chleb i Wino

Znaczny wkład finansowy wniosła także rodzina Sztrallów z Olsztyna, spokrewniona z osobami pochowanymi w Toruniu.